پلن بی یعنی چه و چه تفاوتی با «برنامهٔ فرار» دارد؟
تفاوت بنیادین بین «پلن بی» و «برنامهٔ فرار» در نگرش است. برنامهٔ فرار واکنشی و هیجانی است: «اگر نتوانستم، هرطور شده برمیگردم». اما پلن بی یک طراحی از پیش انجامشده است که حتی اگر هرگز اجرا نشود، بودنش به شما آرامش میدهد. در روانشناسی مهاجرت به این «اثر لنگر ایمنی» میگویند: دانستن اینکه گزینهٔ سومی دارید، فشار روانی انتخابهای اصلی را تعدیل میکند.
در زمینهٔ آوسبیلدونگ در آلمان، پلن بی فقط به معنای «برگشتن به ایران» نیست. پلن بی میتواند شامل این گزینهها باشد:
- ادامهٔ تحصیل در دانشگاههای ایران (اگر پذیرش ارشد یا لیسانس دارید و هنوز از آن استفاده نکردهاید)
- کار از راه دور برای شرکت ایرانی (بهخصوص در حوزههای IT، طراحی، ترجمه، تولید محتوا)
- فعالیت بهعنوان فریلنسر بینالمللی با آدرس و حساب ایرانی
- تشکیل یک کسبوکار کوچک خانوادگی که فعلاً از دور مدیریت شود
- مهاجرت به کشور سوم (کانادا، استرالیا، امارات) بهعنوان گزینهٔ جایگزین آلمان
- بازگشت به ایران با موقعیت شغلی مشخص که از قبل مذاکره شده باشد
طبق راهنمای رسمی Make it in Germany، آوسبیلدونگ یک تعهد ۲ تا ۳.۵ ساله است و شما باید از همان ابتدا با دید بلندمدت وارد شوید (make-it-in-germany.com). اما این به معنای نفی پلن بی نیست، بلکه به معنای آن است که پلن بی باید در خدمت تعهد اصلی باشد، نه در رقابت با آن.
ابعاد حقوقی حفظ پلن بی ایرانی برای دارندهٔ ویزای §16a AufenthG
مهمترین سؤالی که ذهن اکثر ایرانیان را درگیر میکند این است: «اگر ویزای §16a AufenthG دارم و برگردم، میتوانم دوباره بیایم؟». پاسخ کوتاه: بله، اما با رعایت شرایط.
ویزای §16a AufenthG (Aufenthaltserlaubnis zur betrieblichen Berufsausbildung) طبق قانون اقامت آلمان به شما اجازه میدهد یک دورهٔ آوسبیلدونگ تماموقت در آلمان بگذرانید. این ویزا معمولاً برای مدت قرارداد آوسبیلدونگ بهعلاوهٔ ۶ ماه برای پیدا کردن کار مرتبط صادر میشود. اگر در طول آوسبیلدونگ به ایران سفر کنید و برگردید، مشکلی نیست، اما اگر آوسبیلدونگ را رها کنید، وضعیت اقامتیتان به خطر میافتد.
نکتهٔ کلیدی اینجاست: پلن بی حقوقی شما در ایران باید «فعال» باشد، نه فقط «وجود داشته باشد». یعنی:
- گواهی اشتغال به تحصیل یا گواهی کار در ایران را بهروز نگه دارید (در سفرهای کوتاه مدت قابل صدور است)
- عدم قطع کامل رابطه با کارفرمای ایرانی در صورت داشتن شغل قبلی (مرخصی بدون حقوق بهتر از استعفا است)
- تمدید بهموقع گذرنامهٔ ایرانی در سفارت یا کنسولگریهای ایران در آلمان (مثلاً در برلین، هامبورگ، مونیخ، فرانکفورت)
- اطمینان از معتبر بودن مدارک هویتی، شناسنامه، کارت پایان خدمت یا معافیت
- آگاهی از تکالیف مالیاتی ایران حتی در صورت اقامت در آلمان (طبق قانون مالیاتهای مستقیم ایران، شهروندان ایرانی مقیم خارج در صورت داشتن درآمد ارزی، مشمول مالیات هستند)
به گفتهٔ BAMF (Bundesamt für Migration und Flüchtlinge)، هر تغییر در وضعیت اقامتی باید ظرف ۲ هفته به Ausländerbehörde محلی گزارش شود (bamf.de). این شامل سفرهای طولانی به ایران هم میشود.
سناریوهای واقعی پلن بی: از بازگشت کاری تا ادامهٔ تحصیل در ایران
بیایید چهار سناریوی واقعی را بررسی کنیم که اکثر ایرانیان آوسبیلدونگی با آنها روبهرو میشوند:
سناریوی ۱: شکست در آزمونهای آلمانی یا Berufsschule
اگر در آزمونهای مدرسهٔ حرفهای (Berufsschule) مردود شوید، طبق قانون آوسبیلدونگ فرصت تکرار دارید، اما اگر دو بار مردود شوید، قراردادتان فسخ میشود. در این حالت، پلن بی شما باید شامل:
- پذیرش دانشگاه آزاد یا سراسری (در صورت داشتن قبولی)
- ثبتنام در دورهٔ زبان آلمانی نهاد «گوته» در تهران
- ارتباط با شرکتهای ایرانی که با آلمان همکاری دارند (مثلاً در حوزهٔ فنی، پزشکی، مهندسی)
سناریوی ۲: مشکل با کارفرمای آلمانی
متأسفانه نمونههای سوءاستفاده از کارآموزان خارجی در آلمان کم نیست. اگر کارفرما حقوق شما را نپردازد یا شرایط کار غیرانسانی ایجاد کند، طبق قانون شما حق دارید قرارداد را فسخ کنید و به IHK (Industrie- und Handelskammer) شکایت کنید. اما در این فاصله، پلن بی شما:
- داشتن حساب بانکی ایرانی فعال با موجودی حداقل ۶ ماه زندگی
- داشتن یک پیشنهاد شغلی از ایران که فعال باشد (نه فقط ایمیل یک سال قبل)
- رزومهٔ بهروز در LinkedIn با موقعیت شغلی فعلیتان در آلمان
سناریوی ۳: مشکلات خانوادگی یا روانی
دلتنگی، افسردگی مهاجرت، فشار خانواده. این شایعترین دلیل ترک آوسبیلدونگ در بین ایرانیان است. در اینجا پلن بی باید شامل:
- یک شبکهٔ حمایت روانی در ایران (روانشناس، مشاور، دوستان نزدیک)
- امکان مرخصی ۲ تا ۳ ماهه از کارفرما و استفاده از آن برای سفر به ایران
- یک برنامهٔ شغلی پارهوقت از راه دور (تا درآمد ارزی قطع نشود)
سناریوی ۴: پیشنهاد کار بهتر در ایران یا کشور سوم
گاهی در حین آوسبیلدونگ، یک فرصت شغلی عالی در ایران یا کشور سوم پیش میآید. پلن بی شما باید به شما اجازه دهد این فرصت را بدون از دست دادن آیندهٔ آلمانیتان ارزیابی کنید.
برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ ویزای آوسبیلدونگ، میتوانید مقالهٔ ویزای §16a AufenthG برای آوسبیلدونگ را مطالعه کنید.
حفاظت از مدارک و رزومه برای روز مبادا
یکی از بزرگترین اشتباهات ایرانیان، «گم کردن ریشههای اداری» در ایران است. وقتی به آلمان میروید، تدریجاً:
- حساب بانکی ایرانیتان را میبندید
- بیمهٔ تأمین اجتماعیتان را قطع میکنید
- اجارهنامه یا محل سکونت قبلیتان را فسخ میکنید
- گواهینامهٔ رانندگی ایرانیتان منقضی میشود
- رزومهتان در سایتهای کاریابی ایرانی بهروز نمیشود
اینها همه پلن بی شما را نابود میکنند. در عوض باید:
- حداقل یک حساب بانکی ایرانی فعال (با موجودی حداقل) نگه دارید. بانکهایی مثل پاسارگاد، ملت و سامان خدمات بینالمللی دارند.
- بیمهٔ تأمین اجتماعی ایران را قطع نکنید. حق بیمهٔ ماهانه حدود ۲۷٪ حقوق است، اما برای حفظ سابقه و مستمری بازنشستگی ضروری است. اگر نمیتوانید بپردازید، حداقل بیمهٔ اختیاری (مشاغل آزاد) را ادامه دهید.
- مدارک تحصیلی ایرانی (دیپلم، لیسانس، ریزنمرات، گواهی اشتغال به تحصیل قبلی) را اسکن کرده و در یک فضای ابری (مثل Google Drive) ذخیره کنید.
- گواهینامهٔ رانندگی ایران را تمدید کنید. در ایران گواهینامهها معمولاً ۱۰ سال اعتبار دارند.
- رزومهٔ فارسی بهروز در سایتهایی مثل «جابویژن»، «ایرانتلنت»، «جابینجا» داشته باشید و ماهی یکبار آن را بهروزرسانی کنید.
- گواهی عدم سوءپیشینهٔ ایرانی بگیرید (از پلیس +۱۰) که در ایران معمولاً ۶ ماه اعتبار دارد و برای بسیاری از موقعیتهای شغلی لازم است.
طبق گزارش Agentur für Arbeit در سال ۲۰۲۵، میانگین حقوق ماهانهٔ آوسبیلدونگ در آلمان برای سال اول بین ۱٬۰۴۸ تا ۱٬۱۴۷ یورو بسته به رشته است (arbeitsagentur.de/jobsuche). این یعنی شما درآمد ارزی دارید و باید بخشی از آن را برای حفظ پلن بی در ایران کنار بگذارید.
حفظ شبکهٔ حرفهای و خانوادگی در ایران
شبکهٔ شما در ایران، بزرگترین سرمایهٔ پلن بی شماست. این شبکه شامل:
- دوستان و همکلاسیهای قدیمی که الان در موقعیتهای شغلی خوب هستند
- استادان دانشگاه که میتوانند توصیهنامه بدهند
- مدیران و همکاران قبلی که در صورت بازگشت میتوانند شما را جذب کنند
- اعضای خانواده که در لحظهٔ بحران، پشتیبان عاطفی و مالی هستند
- گروههای تلگرامی و لینکدینی مرتبط با رشتهتان در ایران
چطور این شبکه را فعال نگه دارید؟
- هر ماه حداقل یک تماس تصویری با ۳ نفر از این افراد داشته باشید.
- در گروههای حرفهای ایرانی مشارکت کنید (نظر بدهید، مقاله به اشتراک بگذارید).
- در مناسبتها (سال نو، عید، تولد) پیام تبریک بفرستید.
- هر سال یکبار به ایران سفر کنید و ملاقات حضوری داشته باشید.
- اگر در پروژهای موفقیت کسب کردید، در ایران هم اعلام کنید (مثلاً در لینکدین فارسی).
برای راهنمایی بیشتر دربارهٔ ساختن شبکهٔ حرفهای در آلمان، مقالهٔ شروع زندگی حرفهای در آلمان مفید است.
مدیریت مالی دوگانه: حساب ارزی، پسانداز ریالی، بیمه
یکی از ابعاد فنی پلن بی، مدیریت مالی دوگانه است. شما هم در آلمان هزینه دارید، هم در ایران باید ریشهٔ مالی داشته باشید.
استراتژی پیشنهادی برای سال ۲۰۲۵
- ۶۰٪ درآمد آوسبیلدونگ: هزینههای زندگی در آلمان (مسکن، خوراک، حملونقل، بیمه)
- ۲۰٪ درآمد آوسبیلدونگ: پسانداز ارزی (برای خرید خانه یا سرمایهگذاری در آینده)
- ۱۰٪ درآمد آوسبیلدونگ: تبدیل به ریال و واریز به حساب ایرانی (حداقل ماهی ۱۵۰ یورو)
- ۱۰٪ درآمد آوسبیلدونگ: بیمه و خدمات پلن بی (بیمهٔ تأمین اجتماعی ایران، بیمهٔ مسافرتی، هزینهٔ مشاور)
طبق آمار رسمی Bundesagentur für Arbeit در سال ۲۰۲۴، هزینهٔ متوسط ماهانهٔ یک نفر در آلمان حدود ۹۹۶ یورو است که شامل مسکن، خوراک و حملونقل میشود (arbeitsagentur.de/bildung/ausbildung). بنابراین بودجهٔ ۲۰٪ پسانداز ارزی واقعبینانه است.
نکتهٔ مهم دربارهٔ ارز: در سال ۱۴۰۳ و اوایل ۱۴۰۴، نوسانات نرخ ارز در ایران شدید بوده است. بهتر است:
- مبالغ را بهصورت دورهای (مثلاً ماهانه) و نه یکجا تبدیل کنید
- از صرافیهای معتبر آنلاین استفاده کنید (نه کف خیابان)
- رسیدهای تبدیل ارز را نگه دارید (برای اثبات منبع مالی در صورت نیاز)
- در سامانهٔ مالیاتی ایران، این مبالغ را ثبت کنید
تأثیر روانی داشتن پلن بی بر عملکرد آوسبیلدونگ
تحقیقات روانشناسی مهاجرت در سال ۲۰۲۳ نشان میدهد افرادی که «گزینهٔ خروج» دارند، در محیط جدید عملکرد بهتری دارند. این پدیده در روانشناسی به «اثر آزادی خروج» یا "Exit Option Effect" معروف است. دلیلش ساده است:
- وقتی احساس میکنید در بنبست هستید، استرس بالا میرود و یادگیری مختل میشود
- وقتی میدانید یک راه فرار دارید، با آرامش بیشتری با چالشها روبهرو میشوید
- وقتی گزینههای متعدد دارید، خلاقیت و انعطافپذیریتان افزایش مییابد
اما باید تعادل هم حفظ شود. اگر پلن بی آنقدر قوی باشد که ذهنتان دائماً در ایران باشد، آوسبیلدونگ آسیب میبیند. پلن بی باید در حالت «پشت صحنه» باشد، نه در «کانون توجه».
تمرینهای پیشنهادی برای تعادل روانی:
- ماهی یکبار، ۳۰ دقیقه وقت بگذارید و پلن بی را مرور کنید (نه بیشتر). ببینید چه چیزی تغییر کرده، چه چیزی نیاز به بهروزرسانی دارد.
- یک دفترچهٔ ثبت تصمیم داشته باشید. هر تصمیم مهمی که میگیرید (چه در آلمان، چه دربارهٔ ایران) را بنویسید و دلیلش را توضیح دهید.
- با یک مشاور یا روانشناس مهاجرت ماهی یک جلسه آنلاین داشته باشید. این خدمات در سال ۲۰۲۵ بهصورت آنلاین و با هزینهٔ حدود ۵۰ تا ۸۰ یورو در دسترس است.
- با افرادی که پلن بی موفق داشتند صحبت کنید. در گروههای تلگرامی ایرانیان مقیم آلمان، بسیاری تجربهٔ بازگشت یا انتقال موفق داشتهاند.
اشتباهات رایج ایرانیان در مدیریت پلن بی
در طول سالها مشاوره به ایرانیان آوسبیلدونگی، این اشتباهات را بارها دیدهام:
اشتباه ۱: پلن بی «روی کاغذ» بدون اجرا
خیلیها میگویند «اگر برگردم، فلان کار را میکنم»، اما هیچ اقدامی برای فعال نگه داشتن آن گزینه نمیکنند. پلن بی باید حداقل هر ۶ ماه یکبار با یک اقدام کوچک (مثلاً ارسال رزومه، تماس با یک دوست، بهروزرسانی حساب بانکی) فعال شود.
اشتباه ۲: قطع همهٔ پلها با ایران
برخی ایرانیان با انگیزهٔ «سوگند برای ماندن» تمام ارتباطات ایرانیشان را قطع میکنند. این اشتباه استراتژیک بزرگی است. حتی اگر ۹۹٪ مطمئن هستید که میمانید، ۱٪ احتمال شکست باید پوشش داده شود.
اشتباه ۳: بازگشت بدون برنامه
در مقابل، برخی در لحظهٔ بحران (مثلاً شکست در آزمون، دعوا با کارفرما) بدون هیچ برنامهای به ایران برمیگردند. این بدترین حالت است. بازگشت باید با اطلاع قبلی Ausländerbehörde، تسویه با کارفرما، و یک برنامهٔ شغلی روشن در ایران باشد.
اشتباه ۴: نادیده گرفتن مالیات و بیمه
خیلیها فکر میکنند چون در آلمان هستند، مالیات ایران به آنها تعلق نمیگیرد. این اشتباه است. اگر در ایران درآمد (حتی ارزی) داشته باشید، باید اظهارنامهٔ مالیاتی تسلیم کنید.
اشتباه ۵: تکیهٔ صرف به گزینهٔ بازگشت
پلن بی فقط «بازگشت» نیست. بهتر است ۲ تا ۳ گزینهٔ متنوع داشته باشید: بازگشت، ادامهٔ تحصیل، کار از راه دور، مهاجرت به کشور سوم. این انعطافپذیری قدرت چانهزنی شما را بالا میبرد.
چکلیست عملی: ۱۰ گام برای فعال نگه داشتن پلن بی در ۱۴۰۴
اگر اکنون در آلمان مشغول آوسبیلدونگ هستید، این چکلیست را دنبال کنید:
- ماه ۱: یک حساب بانکی ایرانی فعال (با موجودی حداقل ۵ میلیون تومان) باز کنید یا فعال نگه دارید.
- ماه ۲: رزومهٔ فارسیتان را در ۳ سایت کاریابی ایرانی (جابینجا، ایرانتلنت، جابویژن) بارگذاری کنید.
- ماه ۳: با ۵ نفر از شبکهٔ حرفهای ایرانیتان تماس بگیرید و وضعیت فعلیتان را به اشتراک بگذارید.
- ماه ۴: مدارک تحصیلی، شناسنامه، کارت پایان خدمت، گواهینامه را اسکن و در cloud ذخیره کنید.
- ماه ۵: یک مهارت فریلنسینگ قابل ارائه از راه دور (مثلاً طراحی گرافیک، برنامهنویسی، ترجمه، تولید محتوا) یاد بگیرید.
- ماه ۶: اولین سفر کوتاه (۲ هفته) به ایران و ملاقات حضوری با شبکه.
- ماه ۷: یک حساب در لینکدین بینالمللی با پروفایل کامل و بهروز داشته باشید.
- ماه ۸: بیمهٔ تأمین اجتماعی ایران (اختیاری) را فعال کنید، حتی با حداقل حق بیمه.
- ماه ۹: یک جلسه مشاوره با کارشناس مالیاتی ایران دربارهٔ تکالیف مالیاتی ارزی داشته باشید.
- ماه ۱۲ (و هر سال): یک برنامهٔ سالانه برای فعالسازی پلن بی بنویسید و آن را با مشاور یا دوست مورد اعتماد مرور کنید.
برای اطلاعات تکمیلی دربارهٔ مدیریت مالی در آلمان، راهنمای حساب بانکی و مالیات در آلمان را ببینید.
نکات کلیدی و ارقام مهم (جدول)
| موضوع | رقم / مقدار (۲۰۲۴-۲۰۲۵) | منبع |
|---|
| میانگین حقوق آوسبیلدونگ سال اول | ۱٬۰۴۸ – ۱٬۱۴۷ یورو ماهانه | Agentur für Arbeit 2024 |
| هزینهٔ متوسط ماهانهٔ زندگی در آلمان | حدود ۹۹۶ یورو | Bundesagentur für Arbeit 2024 |
| درصد ترک آوسبیلدونگ در سال اول | حدود ۱۸٪ | Agentur für Arbeit 2024 |
| مدت ویزای §16a AufenthG | طول قرارداد + ۶ ماه | قانون اقامت آلمان |
| حق بیمهٔ تأمین اجتماعی ایران (مشاغل آزاد) | حدود ۲۷٪ حداقل حقوق | سازمان تأمین اجتماعی ۱۴۰۳ |
| هزینهٔ مشاورهٔ مهاجرتی آنلاین (فارسی) | ۵۰ – ۸۰ یورو جلسهای | بازار آزاد ۲۰۲۴ |
| نرخ تبدیل یورو به ریال (ژانویهٔ ۲۰۲۵) | حدود ۷۰٬۰۰۰ تومان | بازار آزاد |
| اعتبار گواهی عدم سوءپیشینهٔ ایران | ۶ ماه | پلیس +۱۰ |
| مدت اعتبار گواهینامهٔ ایرانی | ۱۰ سال | راهنمای ناجا |
| درصد پیشنهادی پسانداز ارزی از حقوق | ۲۰٪ | استاندارد رایج مالی |
سوالات متداول
آیا داشتن پلن بی در ایران نشانهٔ عدم تعهد به آوسبیلدونگ است؟
خیر. داشتن پلن بی یک تصمیم منطقی و مسئولانه است. حتی کارشناسان رسمی Make it in Germany به مهاجران توصیه میکنند که با دید باز وارد آلمان شوند و انتظارات واقعبینانه داشته باشند (make-it-in-germany.com). پلن بی نشانهٔ تردید نیست، نشانهٔ هوشمندی استراتژیک است. بسیاری از آوسبیلدونگهای موفق، افرادی بودند که پلن بی قوی داشتند اما در نهایت در آلمان ماندگار شدند.
اگر آوسبیلدونگ را رها کنم، ویزای §16a AufenthG چه میشود؟
طبق قانون، اگر آوسبیلدونگ بدون دلیل موجه رها شود، Ausländerbehörde میتواند ویزا را لغو کند. اما اگر دلیل موجه (بیماری، مشکل با کارفرما، مشکلات روانی با تأیید پزشک) وجود داشته باشد، معمولاً ۳ تا ۶ ماه فرصت برای تغییر کارفرما یا تغییر رشته داده میشود. در هر حال، پلن بی شما باید فعال باشد تا در صورت نیاز، بتوانید سریع به ایران برگردید بدون اینکه با مشکل حقوقی روبهرو شوید.
چطور از ایران بهعنوان پلن بی مالی استفاده کنم بدون اینکه مالیات آلمان را از دست بدهم؟
اگر در آلمان مالیات میدهید (که در آوسبیلدونگ معمولاً از حقوقتان کسر میشود)، درآمد ارزی شما در ایران مشمول مالیات ایران میشود، نه مالیات مضاعف آلمان. طبق قانون مالیاتهای مستقیم ایران، شما بهعنوان مقیم خارج، باید اظهارنامهٔ مالیاتی در ایران تسلیم کنید. بهتر است با یک کارشناس مالیاتی ایرانی که با مهاجران آشنایی دارد مشورت کنید.
آیا میتوانم همزمان با آوسبیلدونگ، یک کار پارهوقت در ایران داشته باشم؟
از نظر حقوقی آلمان، مشکلی نیست به شرط اینکه:
- ساعات کاری شما در آلمان مختل نشود
- مالیات آن در آلمان و ایران اظهار شود
- با کارفرمای آلمانیتان تضاد منافع نداشته باشد (در قرارداد آوسبیلدونگ چک کنید)
اما از نظر عملی، آوسبیلدونگ در آلمان بهخصوص سال اول زمانبر است و بهتر است کار ایرانی را به سال دوم یا سوم موکول کنید.
هزینهٔ حفظ پلن بی فعال در ایران چقدر است؟
اگر بخواهید حداقلها را نگه دارید:
- حساب بانکی فعال: رایگان یا حداکثر ۱۰ هزار تومان ماهانه
- بیمهٔ تأمین اجتماعی اختیاری: حدود ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان ماهانه (در سال ۱۴۰۳)
- رزومه در سایتهای کاریابی: رایگان
- تماس ماهانه با شبکه: فقط هزینهٔ اینترنت
- سفر سالانه به ایران: ۳۰۰ – ۸۰۰ یورو
جمع کل سالانه: حدود ۲٬۰۰۰ تا ۳٬۰۰۰ یورو که معادل حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد یک ماه حقوق آوسبیلدونگ است.
منابع رسمی
سلب مسئولیت
این مقاله در تاریخ ۲۵ دی ماه ۱۴۰۳ (ژانویهٔ ۲۰۲۵) نوشته شده و بر اساس منابع رسمی موجود تا این تاریخ تهیه شده است. با این حال:
- قوانین مهاجرتی آلمان ممکن است در آینده تغییر کند. حتماً قبل از هر تصمیم حقوقی مهم، با Ausländerbehörde محلی یا وکیل مهاجرت مشورت کنید.
- قوانین مالیاتی ایران نیز دستخوش تغییر است. توصیه میشود با کارشناس مالیاتی ایران مشورت کنید.
- نرخ ارز و هزینههای زندگی در ایران و آلمان بهسرعت تغییر میکنند. ارقام ذکرشده در جدول تقریبی هستند.
- این مقاله جایگزین مشاورهٔ حقوقی، مالی یا روانشناختی حرفهای نیست و صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد.
- مسئولیت هر تصمیم مهاجرتی یا مالی بر عهدهٔ شخص خواننده است.
برای مطالعهٔ بیشتر دربارهٔ آوسبیلدونگ و زندگی در آلمان، به مقالات دیگر سایت abcezam.com مراجعه کنید.
