مقدمه و پاسخ مستقیم
اگر بهتازگی در آوسبیلدونگ آلمان پذیرفته شدهاید یا در آستانهٔ شروع دورهٔ آموزش حرفهای هستید، اولین سؤالی که در ذهنتان شکل میگیرد این است: «یک روز معمولی من چگونه خواهد بود؟ چند ساعت باید در کارگاه باشم و چند ساعت سر کلاس؟ آیا حقوقم متناسب با ساعات کاری است؟» بر اساس قوانین کار آلمان و مقررات رسمی ادارهٔ فدرال کار (Bundesagentur für Arbeit)، ساختار هفتگی آوسبیلدونگ کاملاً استاندارد و از پیش تعریفشده است: در بیشتر رشتهها، شما ۳ تا ۴ روز در هفته در شرکت یا کارگاه آموزشی (Betrieb) و ۱ تا ۲ روز در مدرسهٔ حرفهای (Berufsschule) حضور خواهید داشت. مجموع ساعات کار و آموزش معمولاً بین ۳۵ تا ۴۰ ساعت در هفته است که البته در رشتههایی مانند پرستاری، آشپزی یا مهمانداری به دلیل شیفتهای شبانه و تعطیلات آخر هفته، الگوی متفاوتی دارد.
نکتهٔ مهم برای مهاجران ایرانی که در سال ۲۰۲۵ قصد شروع آوسبیلدونگ دارند این است که برنامهٔ زمانی شما از همان ابتدا در قرارداد آموزشی (Ausbildungsvertrag) بهصورت مکتوب ثبت میشود و حق شما برای داشتن ساعات استراحت، تعطیلات سالانه و عدم کار در ساعات غیرقانونی توسط قانون BBiG (Berufsbildungsgesetz) و JArBSchG تضمین شده است. در ادامه، همهٔ جزئیات مربوط به ساعت کاری، برنامهٔ روزانه، تفاوت بین رشتهها و ارتباط حقوق با ساعات کاری را بررسی میکنیم.
برای آشنایی با مراحل اولیهٔ ورود به آوسبیلدونگ، پیشنهاد میکنیم مقالهٔ ویزای آوسبیلدونگ آلمان را نیز مطالعه کنید.
بررسی کامل
ساختار کلی هفتهٔ آوسبیلدونگ
طبق تعریف رسمی ادارهٔ فدرال کار (Bundesagentur für Arbeit) که در پورتال arbeitsagentur.de منتشر شده، آوسبیلدونگ (Ausbildung) یک دورهٔ آموزشی دوگانه (Duale Ausbildung) است که هم در محیط کار واقعی و هم در مدرسهٔ حرفهای برگزار میشود. این ساختار دوگانه باعث میشود که شما هم مهارت عملی و هم دانش تئوری را همزمان کسب کنید. به گفتهٔ همین منبع، طول یک دورهٔ آوسبیلدونگ معمولی بین ۲ تا ۳٫۵ سال است و در طول این مدت، شما طبق یک برنامهٔ زمانی ثابت به کار و آموزش میپردازید.
تقسیم بندی هفتگی بهطور معمول:
- ۳ تا ۴ روز در هفته: کار عملی در شرکت، کارگاه یا بیمارستان (Betrieb)
- ۱ تا ۲ روز در هفته: آموزش تئوری در مدرسهٔ حرفهای (Berufsschule)
- مجموع: ۳۵ تا ۴۰ ساعت در هفته (شامل ساعات کلاس)
در بسیاری از رشتهها، روزهای مشخصی از هفته برای مدرسهٔ حرفهای رزرو میشود؛ مثلاً در بسیاری از ایالتها، دوشنبه یا سهشنبه یا یک روز ثابت دیگر، روز «مدرسه» است و بقیهٔ روزها در شرکت سپری میشود. اما این الگو بسته به ایالت (Land) و نوع رشته میتواند متفاوت باشد. بهعنوان مثال، در برخی ایالتهای آلمان، کلاسهای Berufsschule بهصورت هفتهای ۲ روز (مثلاً دوشنبه و سهشنبه) برگزار میشود و در برخی دیگر بهصورت بلوکهای چند هفتهای است.
ساعت کاری استاندارد برای کارآموزان
ساعات کاری کارآموزان در آلمان توسط دو قانون اصلی تنظیم میشود:
۱. قانون حفاظت از کار جوانان (Jugendarbeitsschutzgesetz – JArbSchG): این قانون برای کارآموزان زیر ۱۸ سال اعمال میشود و مهمترین مفاد آن عبارتاند:
- حداکثر ۸ ساعت کار در روز
- حداکثر ۴۰ ساعت کار در هفته
- ممنوعیت کار شبانه بین ساعت ۲۰:۰۰ تا ۰۶:۰۰
- ممنوعیت کار در روزهای یکشنبه و تعطیلات رسمی (با استثناهای محدود در برخی رشتهها)
- استراحت ناهار حداقل ۳۰ دقیقه برای کار ۶ ساعته یا ۶۰ دقیقه برای کار بیش از ۹ ساعت
۲. قانون آموزش حرفهای (Berufsbildungsgesetz – BBiG): این قانون کلی، چارچوب اصلی آوسبیلدونگ را مشخص میکند و بند §۱۴ BBiG بر این نکته تأکید دارد که کارفرما موظف است آموزش را در ساعات و شرایط مناسب ارائه دهد و ساعات کاری نباید مانع از حضور کارآموز در Berufsschule شود.
برای کارآموزان بالای ۱۸ سال، ساعات کاری ممکن است تا ۴۰ ساعت در هفته یا حتی در بعضی توافقهای جمعی (Tarifvertrag) تا ۳۸٫۵ ساعت تنظیم شود، اما این ساعات شامل زمان کلاس در مدرسهٔ حرفهای نیز میشود.
تفاوت ساعت کاری در رشتههای مختلف
ساعات کاری در آوسبیلدونگ بسته به رشتهٔ انتخابی شما میتواند بسیار متفاوت باشد. در ادامه، نگاهی به مهمترین تفاوتها میاندازیم:
رشتههای اداری و فروش (مثل Kaufmann/-frau im Einzelhandel یا Bürokaufmann/-frau): طبق آگهیهای رسمی در پورتال jobsuche.arbeitsagentur.de، ساعات کاری در این رشتهها معمولاً منظم است و از ۹:۰۰ صبح تا ۱۸:۰۰ عصر با یک ساعت استراحت ناهار متغیر است. معمولاً کار در روزهای شنبه نیز وجود دارد، بهویژه در خردهفروشی. حقوق ماهانهٔ این رشتهها از حدود ۸۰۰ یورو در سال اول (طبق نمونهٔ آگهی NORMA در فولدا در سال ۲۰۲۵) شروع میشود و به ۱٬۵۰۰ تا ۱٬۸۰۰ یورو در سال سوم میرسد.
رشتهٔ پرستاری (Pflegefachmann/-frau): طبق اطلاعات موجود در arbeitsagentur.de و قوانین ویژهٔ Pflegeberufegesetz، پرستاری یکی از معدود رشتههایی است که ساعت کاری شیفتی دارد. شما باید انتظار کار در شیفتهای صبح (۶:۰۰ تا ۱۴:۰۰)، عصر (۱۴:۰۰ تا ۲۲:۰۰) و گاهی شب (۲۲:۰۰ تا ۶:۰۰) را داشته باشید. تعطیلات آخر هفته نیز در این رشته طبیعی است. طول دوره ۳ سال است و حقوق سال اول طبق نمونههای ۲۰۲۵ حدود ۱٬۳۴۰ یورو، سال دوم ۱٬۴۰۰ یورو و سال سوم ۱٬۵۰۰ یورو به بالا است. همچنین نکتهٔ مهم اینکه قانون Pflegeberufegesetz برای افراد بالای ۱۸ سال اجازهٔ کار شبانه را میدهد، مشروط به رعایت استراحت کافی.
رشتهٔ آشپزی (Koch/Köchin): طبق آگهیهای رسمی Deutsche Bahn در سال ۲۰۲۵ که در پایگاه arbeitsagentur.de منتشر شده، ساعات کاری در آشپزی معمولاً ۵ روز در هفته است که شامل شیفتهای صبح زود (گاهی از ساعت ۵:۰۰) و عصر، بهعلاوهٔ کار در آخر هفتهها میشود. حقوق سال اول طبق همین آگهیها حدود ۸۳۴ یورو است که در سال سوم به بیش از ۱٬۳۳۴ یورو میرسد.
رشتهٔ مکانیک خودرو (Kfz-Mechatroniker/-in): در این رشته ساعات کاری معمولاً منظم و از ۸:۰۰ تا ۱۷:۰۰ با یک ساعت استراحت است. تعطیلات آخر هفته معمولاً آزاد است، اما در برخی کارگاههای خدمات اضطراری، ممکن است گاهی شیفتهای شنبه وجود داشته باشد.
رشتهٔ فناوری اطلاعات (Fachinformatiker/-in): طبق آگهیهای سال ۲۰۲۵، ساعات کاری در IT معمولاً انعطافپذیر است. بسیاری از شرکتها اجازهٔ کار هیبریدی (دورکاری و حضوری) میدهند و ساعات کاری ممکن است از ۹:۰۰ تا ۱۷:۳۰ یا حتی بهصورت Flexible Gleitzeit تنظیم شود. این رشته برای کسانی که به دنبال تعادل بین کار و زندگی هستند، جذاب است.
شیفت کاری و ساعات خاص
یکی از سؤالات رایج مهاجران ایرانی این است: «آیا میتوانم شیفت کاری را انتخاب کنم یا این تصمیم شرکت است؟» طبق قانون BBiG و Tarifverträge (توافقهای جمعی)، نوع شیفت کاری به رشته و شرکت بستگی دارد. در برخی رشتهها (مثل Pflege یا Gastronomie)، شیفت اجباری است. در برخی دیگر (مثل IT یا Verwaltung)، معمولاً شیفت وجود ندارد.
نکتهٔ مهم: اگر در دورهٔ آوسبیلدونگ در شیفت شبانه کار میکنید، طبق قانون باید ساعات کاری شما در طول هفته بهگونهای تنظیم شود که میانگین آن از ۸ ساعت در روز تجاوز نکند. بهعلاوه، طبق §۲۲ JArbSchG، بین دو شیفت باید حداقل ۱۲ ساعت استراحت وجود داشته باشد.
تعطیلات و روزهای استراحت
کارآموزان آوسبیلدونگ سالانه حداقل ۲۴ روز کاری تعطیلات دارند (بر اساس قانون Bundesurlaubsgesetz)، اما در عمل، بسیاری از توافقهای جمعی ۲۵ تا ۳۰ روز تعطیلات سالانه را تضمین میکنند. تعطیلات معمولاً در طول تابستان (Juli/August) و زمستان (Dezember/Januar) متمرکز است، اما در رشتههایی مثل پرستاری یا هتلداری، ممکن است تعطیلات در فصول دیگر نیز امکانپذیر باشد. در ایام تعطیلات Berufsschule، اگر کارآموز در شرکت مشغول باشد، تمام ساعات کاری بهعنوان ساعات کاری عادی محاسبه میشود و حقوق آن پرداخت میشود.
اضافهکاری (Überstunden)
اضافهکاری برای کارآموزان آوسبیلدونگ در آلمان با محدودیتهای جدی روبهرو است. طبق رأی دادگاه کار فدرال آلمان (Bundesarbeitsgericht)، اضافهکاری در آوسبیلدونگ فقط در شرایط استثنایی مجاز است و باید:
- با توافق صریح کارآموز باشد
- جبران شود (یا با حقوق اضافی یا با زمان استراحت)
- مانع از حضور در Berufsschule نشود
- در چارچوب قوانین JArbSchG (برای زیر ۱۸ سال) باشد
اگر اضافهکاری بهطور منظم رخ میدهد، کارآموز حق دارد درخواست جبران یا حتی شکایت به IHK (Industrie- und Handelskammer) یا HWK (Handwerkskammer) داشته باشد.
حقوق متناسب با ساعات کاری
طبق اطلاعات رسمی در پورتال jobsuche.arbeitsagentur.de و Tarifverträge صنایع مختلف، حقوق آوسبیلدونگ (Ausbildungsvergütung) باید متناسب با ساعات کاری پرداخت شود. نکتهٔ مهم اینکه حقوق آوسبیلدونگ صرفنظر از شیفت یا ساعات کاری ثابت است و معمولاً بهصورت ماهانه و یکجا پرداخت میشود. در جدول زیر، نمونههایی از حقوق و ساعات کاری در سال ۲۰۲۵ را میبینید: