مقدمه و پاسخ مستقیم
محرومیت ایرانیها از آزمونهای تافل (TOEFL) و آیلتس (IELTS) یک شایعهٔ اینترنتی نیست، بلکه واقعیتی حقوقی-سیاسی است که از سال ۲۰۱۲ به بعد شکل گرفته است. دلیل اصلی این محدودیت، تحریمهای جامع آمریکا (OFAC) و تحریمهای بریتانیا علیه ایران است که فعالیت مراکز رسمی ETS (صاحب امتیاز تافل) و British Council (یکی از سه سهامدار آیلتس) را در خاک ایران متوقف کرده است. با این حال، این محدودیت به معنای ممنوعیت مطلق ایرانیها از این آزمونها نیست؛ ایرانیان میتوانند با سفر به کشورهای همسایه یا کشور مقصد، در آزمونها شرکت کنند.
نکتهٔ کلیدی برای متقاضیان آوسبیلدونگ آلمان: اکثر قریب به اتفاق دورههای آوسبیلدونگ در آلمان به زبان آلمانی برگزار میشوند و به مدرک زبان آلمانی (B1 یا B2) نیاز دارند، نه مدرک انگلیسی. اما برای اپلای دورههای کارشناسی و کارشناسی ارشد انگلیسیزبان، یا دورههای دوگانهٔ بینالمللی، داشتن مدرک تافل، آیلتس، یا یکی از جایگزینهای آنها ضروری است. در ادامه، وضعیت حقوقی، راهکارهای عملی، و تأثیر این محدودیت بر روند اپلای شما را با استناد به منابع رسمی بررسی میکنیم.
بررسی کامل
پیشینه محدودیتها و دلیل حقوقی آن
محدودیت شرکت ایرانیها در آزمونهای بینالمللی زبان انگلیسی، ریشه در تحریمهای جامع آمریکا (Office of Foreign Assets Control - OFAC) و تحریمهای اتحادیه اروپا و بریتانیا دارد. سازمان ETS که از سال ۱۹۶۴ میلادی آزمون TOEFL را طراحی و اجرا میکند، یک نهاد آمریکایی است و به دلیل ملاحظات حقوقی مرتبط با تحریمهای آمریکا، از سال ۲۰۱۲ عملاً هیچ مرکز رسمی TOEFL در ایران ندارد. به طور مشابه، British Council که یکی از سه سهامدار IELTS در کنار Cambridge Assessment و IDP Education است، فعالیت خود را در ایران متوقف کرده و در حال حاضر هیچ مرکز رسمی IELTS Academic یا IELTS General Training در داخل ایران فعال نیست.
نکتهٔ مهم این است که این محدودیت فقط مختص تافل و آیلتس نیست؛ آزمونهای GRE، GMAT و SAT نیز در ایران برگزار نمیشوند، چرا که همگی توسط مؤسسات آمریکایی اداره میشوند. در مقابل، برخی آزمونهای جایگزین مانند PTE Academic (متعلق به Pearson انگلیسی) و Duolingo English Test در ایران با محدودیت کمتری در دسترس هستند و در بخشهای بعدی به تفصیل بررسی میشوند.
از منظر حقوقی آلمان، آلمان به عنوان یک کشور عضو اتحادیه اروپا، تابع قوانین تحریمی مستقل خود است. تحریمهای اتحادیه اروپا محدودهٔ متفاوتی نسبت به تحریمهای آمریکا دارد و دامنهٔ تحریمهای آموزشی در آن به مراتب کمتر است. به همین دلیل، هیچ منع قانونی برای شرکت ایرانیان در آزمونهای تافل یا آیلتس در خاک آلمان وجود ندارد و دانشگاههای آلمان به صورت گسترده از ایرانیان برای تحصیل استقبال میکنند. پورتال رسمی Make it in Germany نیز به طور مشخص ایرانیان را به عنوان یکی از گروههای اصلی مهاجرت متخصص به آلمان معرفی میکند.
وضعیت فعلی تافل (TOEFL) برای ایرانیان
برای ایرانیان، سه مسیر اصلی برای شرکت در آزمون TOEFL iBT وجود دارد:
۱. شرکت در مراکز رسمی تافل در کشورهای ثالث: محبوبترین گزینه برای ایرانیان سفر به ترکیه (استانبول)، امارات (دبی)، ارمنستان (ایروان) یا گرجستان (تفلیس) است. این کشورها فاقد تحریم آمریکا هستند و مراکز رسمی ETS در آنها فعال است. مزیت این روش، عدم نیاز به ویزای شنگن برای ترکیه و ارمنستان، و هزینهٔ پایین سفر است. هزینهٔ سفر، اقامت، و آزمون باید توسط متقاضی پرداخت شود.
۲. شرکت در آلمان پس از ورود: از آنجا که آلمان هیچ محدودیتی برای شرکت ایرانیان در TOEFL ندارد، بسیاری از اپلایکنندگان ترجیح میدهند پس از ورود به آلمان، در یکی از مراکز رسمی شهرهایی مانند برلین، هامبورگ، مونیخ، فرانکفورت یا دوسلدورف در آزمون شرکت کنند. مزیت این روش، نبود نیاز به سفر جداگانه، امکان آشنایی با محیط آزمون، و بهرهمندی از زمان کافی برای آمادگی است. این گزینه بهویژه برای کسانی که در حال گذراندن دورهٔ زبان آلمانی (مانند دورهٔ زبان آلمانی برای مهاجرت) هستند مناسب است.
۳. TOEFL iBT Home Edition (نسخهٔ خانگی): در سالهای اخیر، بهویژه پس از همهگیری کرونا، ETS نسخهٔ آنلاین و خانگی TOEFL را با نظارت پروکتور (ناظر) آنلاین ارائه کرده است. با این حال، این نسخه برای ایرانیان داخل ایران معمولاً در دسترس نیست چرا که ETS سیستمهای پرداخت بینالمللی خود را در ایران مسدود کرده است. ایرانیان مقیم آلمان یا سایر کشورهای مجاز میتوانند از این گزینه استفاده کنند.
نکتهٔ حقوقی بسیار مهم: مطابق با قوانین رسمی ETS، نام و تاریخ تولد ثبتشده در آزمون TOEFL iBT باید دقیقاً مطابق با نام و تاریخ تولد مندرج در مدرک شناسایی (ID) باشد که در روز آزمون ارائه میدهید. ایرانیان باید از گذرنامهٔ معتبر ایرانی استفاده کنند و در صورت مغایرت هر حرفی، آزمون باطل خواهد شد. توصیه میشود هنگام ثبتنام، نام را دقیقاً مطابق با گذرنامه و با حروف لاتین استاندارد وارد کنید.
وضعیت فعلی آیلتس (IELTS) برای ایرانیان
همانطور که اشاره شد، IELTS که سه سهامدار اصلی آن Cambridge Assessment، British Council و IDP Education هستند، در ایران به صورت رسمی برگزار نمیشود. با خروج British Council از ایران، در حال حاضر هیچ مرکز رسمی IELTS Academic یا IELTS General Training در داخل ایران فعال نیست.
مسیرهای موجود برای ایرانیان مشابه تافل است:
۱. شرکت در کشورهای همسایه: ترکیه (استانبول و آنکارا)، امارات (دبی و ابوظبی)، ارمنستان (ایروان) و گرجستان (تفلیس) مراکز فعال IDP IELTS دارند. این کشورها از نظر ویزا برای ایرانیان سهلالوصول هستند.
۲. شرکت در آلمان: پس از ورود به آلمان، مراکز IELTS در شهرهای بزرگ مانند برلین، مونیخ، هامبورگ، کلن و فرانکفورت فعال هستند. مراکز British Council و IDP در آلمان به صورت منظم آزمون برگزار میکنند و ایرانیان مقیم آلمان میتوانند به راحتی ثبتنام کنند.
۳. IELTS Online (نسخهٔ آنلاین): از سال ۲۰۲۲، IELTS One Skill Retake و IELTS Online در برخی کشورها ارائه شده است، اما دسترسی ایرانیان داخل ایران به آن به دلیل محدودیتهای پرداخت و تحریمها همچنان فراهم نیست. ایرانیان مقیم کشورهای مجاز میتوانند از این گزینه استفاده کنند.
ساختار، هزینه و قوانین TOEFL iBT در آلمان
طبق اطلاعات موجود در صفحهٔ رسمی Wikipedia دربارهٔ TOEFL (بهروزرسانی مارس ۲۰۲۵) و سایت رسمی ETS، ساختار و هزینههای آزمون TOEFL iBT در آلمان به شرح زیر است:
- هزینه در آلمان (۲۰۲۵): ۲۶۵ دلار آمریکا. این هزینه در مقایسه با اتریش (۲۸۰ دلار) و سوئیس (۴۷۰ دلار) کمتر است. منبع: صفحهٔ Wikipedia دربارهٔ TOEFL، بهروزرسانی مارس ۲۰۲۵.
- ساختار آزمون: شامل چهار بخش Reading (خواندن)، Listening (شنیدن)، Speaking (مکالمه)، و Writing (نوشتن) است. حداکثر امتیاز هر بخش ۳۰ و حداکثر امتیاز کل ۱۲۰ است.
- سطوح CEFR (چارچوب مرجع مشترک اروپایی): TOEFL iBT سطوح A2 تا C1 را پوشش میدهد (توجه داشته باشید که برخی منابع B1 تا C2 ذکر میکنند، اما مطابق با سطوح رسمی ETS):
- A1: ۹ تا ۲۹ (تقریباً)
- A2: ۳۰ تا ۴۲
- B1: ۴۳ تا ۷۱
- B2: ۷۲ تا ۹۴
- C1: ۹۵ تا ۱۲۰
- اعتبار مدرک: ۲ سال. به دلایل علمی، ETS نمیتواند بیش از دو سال سطح زبان یک فرد را تضمین کند و توصیه میکند حداکثر پس از دو سال، سطح زبان دوباره اندازهگیری شود تا وضعیت فعلی مهارت زبانی بهروز باشد.
- زمان آمادهسازی: یک آمادگی کامل و اصولی معمولاً ۲ تا ۴ هفته زمان میبرد. این زمان بسته به سطح اولیهٔ زبان انگلیسی متقاضی متفاوت است.
- زمانبندی ثبتنام: توصیه میشود ۲ تا ۳ ماه قبل از اولین ضربالاجل (deadline) پذیرش، تاریخ آزمون انتخاب شود و ۴ ماه قبل از تاریخ دلخواه، ثبتنام تکمیل شود. این کار زمان کافی برای ارسال نتایج و بررسی مجدد (در صورت نیاز به Retake) فراهم میکند.
- نسخههای قدیمیتر TOEFL: شامل PBT (Paper-Based Test) با امتیاز ۳۱۰ تا ۶۷۷ و CBT (Computer-Based Test) با امتیاز ۰ تا ۳۰۰، که هر دو به عنوان معادل شناخته میشوند اما دیگر در آلمان برگزار نمیشوند.
- آمار تاریخی: از بدو تأسیس در سال ۱۹۶۴ تا مارس ۲۰۲۵، تقریباً ۲۰ میلیون نفر در سراسر جهان در آزمون TOEFL شرکت کردهاند.
ساختار و هزینهٔ IELTS Academic در آلمان
IELTS Academic در آلمان توسط مراکز British Council و IDP برگزار میشود. ساختار آن شامل چهار بخش Listening (شنیدن، ۳۰ دقیقه)، Reading (خواندن، ۶۰ دقیقه)، Writing (نوشتن، ۶۰ دقیقه)، و Speaking (مکالمهٔ حضوری با ممتحن، ۱۱ تا ۱۴ دقیقه) است. سیستم نمرهدهی IELTS از ۰ تا ۹ است و بیشتر دانشگاههای آلمان حداقل ۶.۰ تا ۶.۵ (و برای برنامههای رقابتی تا ۷.۰) نیاز دارند.
هزینهٔ IELTS Academic در آلمان در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۵۰ یورو است. این هزینه شامل ثبتنام و یک دورهٔ رایگان آمادگی آنلاین از British Council میشود. اعتبار مدرک IELTS نیز ۲ سال است (مشابه TOEFL).
آزمونهای جایگزین مورد تأیید دانشگاههای آلمان
خبر خوب برای ایرانیان این است که اکثر دانشگاههای آلمان علاوه بر تافل و آیلتس، آزمونهای جایگزین دیگری را نیز میپذیرند. در ادامه، مهمترین جایگزینها را بررسی میکنیم:
۱. PTE Academic (Pearson Test of English): این آزمون توسط Pearson انگلیسی برگزار میشود. در ایران در دسترس نیست اما در آلمان در شهرهای بزرگ قابل شرکت است. هزینهٔ آن حدود ۲۱۰ یورو است و از طریق سیستم کامپیوتری با نمرهدهی خودکار (AI-based scoring) انجام میشود. اکثر دانشگاههای آلمان، بهویژه دانشگاههای فنی، PTE Academic را میپذیرند. مزیت آن نسبت به آیلتس: نتیجه در عرض ۲ روز اعلام میشود.
۲. Duolingo English Test (DET): یک آزمون آنلاین با هزینهٔ ۶۵ دلار (بسیار ارزانتر از TOEFL/IELTS) که در سالهای اخیر توسط بسیاری از دانشگاههای آلمان به رسمیت شناخته شده است. مزیت اصلی: از داخل ایران با استفاده از VPN و سیستم پرداخت جایگزین قابل شرکت است. اما قبل از اپلای، حتماً بررسی کنید که دانشگاه مقصد شما DET را میپذیرد، چرا که هنوز همهٔ دانشگاهها آن را نپذیرفتهاند.
۳. Cambridge English (C1 Advanced و C2 Proficiency): آزمونهای C1 Advanced (CAE) و C2 Proficiency (CPE) از Cambridge Assessment انگلیسی. در ایران برگزار نمیشود اما در آلمان در دسترس است. مزیت بزرگ: مدرک C1 Advanced و C2 Proficiency برخلاف تافل و آیلتس، اعتبار مادامالعمر دارد و نیازی به تمدید دورهای نیست. برخی دانشگاههای آلمان این مدارک را میپذیرند اما فراگیری کمتری نسبت به تافل و آیلتس دارد.
۴. TestDaF (Test Deutsch als Fremdsprache): این آزمون زبان آلمانی است که برای تحصیل به زبان آلمانی ضروری است. اگر برنامهٔ شما انگلیسیزبان نیست، به این آزمون یا DSH نیاز خواهید داشت. TestDaF در کشورهای همسایه ایران (مانند ترکیه) برگزار میشود.
۵. DSH (Deutsche Sprachprüfung für den Hochschulzugang): آزمون زبان آلمانی ویژهٔ دانشگاه که توسط خود دانشگاهها برگزار میشود. این آزمون فقط در آلمان برگزار میشود و پس از ورود به آلمان میتوانید در آن شرکت کنید.
۶. Cambridge Linguaskill: یکی دیگر از آزمونهای Cambridge که توسط برخی دانشگاههای آلمان بهویژه در مقطع کارشناسی ارشد پذیرفته میشود. هزینهٔ آن حدود ۹۰ یورو است.
تأثیر بر اپلای آوسبیلدونگ و دانشگاه در آلمان
برای اپلای آوسبیلدونگ: اکثر قریب به اتفاق دورههای آوسبیلدونگ در آلمان به زبان آلمانی برگزار میشوند. بنابراین، اولویت اصلی شما باید کسب مدرک زبان آلمانی (B1 یا B2) باشد، نه تافل یا آیلتس. برخی دورههای بینالمللی یا دوگانه ممکن است مدرک انگلیسی بخواهند، اما این استثنا است و قاعده نیست. اگر مدرک زبان آلمانی قوی (B2 یا بالاتر) دارید، معمولاً نیازی به ارائهٔ مدرک انگلیسی نخواهید داشت. برای آشنایی با مدارک لازم و روند اپلای، به مقالهٔ مدارک لازم برای اپلای آوسبیلدونگ مراجعه کنید. همچنین اگر به آوسبیلدونگ در حوزهٔ پرستاری علاقهمند هستید، مقالهٔ آوسبیلدونگ پرستاری در آلمان میتواند راهنمای خوبی باشد.
برای اپلای کارشناسی ارشد: اگر قصد تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد به زبان انگلیسی را دارید، اکثر برنامههای انگلیسیزبان دانشگاههای آلمان حداقل یکی از مدارک زیر را میطلبند: TOEFL iBT (معمولاً ≥۸۰ یا ۸۷)، IELTS Academic (معمولاً ≥۶.۰ یا ۶.۵)، PTE Academic (≥۵۹ یا ۶۵)، یا Cambridge C1 Advanced (≥۱۶۰). برخی دانشگاهها Duolingo English Test (≥۱۱۵ یا ۱۲۰) را نیز میپذیرند. برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ اپلای کارشناسی ارشد، به مقالهٔ اپلای کارشناسی ارشد آلمان مراجعه کنید.
برای اپلای کارشناسی: دورههای کارشناسی انگلیسیزبان در آلمان محدود هستند و اکثراً به زبان آلمانی ارائه میشوند. اگر دورهٔ شما انگلیسیزبان است، شرایط مشابه کارشناسی ارشد است. اگر دورهٔ شما آلمانیزبان است، به TestDaF یا DSH نیاز دارید.
برای اپلای دکتری: دورههای دکتری در آلمان معمولاً به جای آزمون زبان استاندارد، به توافق با استاد راهنما (Doktorvater) و گاهی آزمون زبان شفاهی در خود دانشگاه نیاز دارند. داشتن مدرک تافل/آیلتس قوی یک مزیت محسوب میشود، اما اغلب اجباری نیست.
نکتهٔ عملی مهم: اگر در داخل ایران هستید و قصد اپلای برای ترم زمستان ۲۰۲۶ یا تابستان ۲۰۲۶ را دارید، توصیه میشود:
- ۴ ماه قبل از تاریخ دلخواه آزمون، ثبتنام کنید (طبق توصیهٔ رسمی ETS)
- ۲ تا ۳ ماه قبل از ضربالاجل دانشگاه، تاریخ آزمون را انتخاب کنید
- اگر دانشگاه Duolingo English Test را میپذیرد، ابتدا با DET سطح خود را بسنجید
- اگر دانشگاه DET را نمیپذیرد، برای شرکت در TOEFL/IELTS به یک کشور ثالث سفر کنید. ترکیه (استانبول) به دلیل پروازهای مستقیم، نبود نیاز به ویزا، و هزینهٔ پایین، محبوبترین مقصد است.
- اگر در آلمان هستید، در یکی از مراکز رسمی شهر محل سکونت خود شرکت کنید و نیازی به سفر جداگانه ندارید.